กลับมาย้อนรอย 19 ปี ความทรงจำจากโศกนาฏกรรมตากใบในช่วงเดือนรอมฎอน
ตากใบในความทรงจำของคุณคืออะไร?
![](https://thecitizen.plus/wp-content/uploads/2023/04/IMG_9941-Large-1024x768.jpeg)
ย้อนลำดับเหตุการณ์ตากใบ
ตากใบ เป็นชื่ออำเภอเล็ก ๆ ชายแดนไทย – มาเลเซีย ในจังหวัดนราธิวาส
วันที่ 25 ตุลาคม 2547 ตรงกับ 11 รอมฏอน วันธรรมดาวันหนึ่งของเดือนถือศีลอดในปีนั้น
08:00 น. ประชาชนทั่วสารทิศเดินทางมายัง สภ.ตากใบ จ.นราธิวาส เพื่อเรียกร้องให้ปล่อยตัวชุดรักษาความปลอดภัยหมู่บ้าน 6 คนที่ถูกควบคุมตัวและสอบสวนมากกว่าสัปดาห์ เนื่องจากโดนข้อหายักยอกอาวุธปืนของทางราชการ ซึ่งพวกเขาไม่เชื่อตามข้อกล่าวหา
09:00 น. เฮลิคอปเตอร์กองทัพบินวนเหนือศีรษะ
10:00 น. สถานการณ์เริ่มตึงเครียด เสียงปืนนัดแรกดังขึ้น!
15:00 น. มีคำสั่งสลายการชุมนุม ยิงแก๊สน้ำตา ฉีดน้ำแรงดันสูงใส่ฝูงชน ใช้กำลัง ทุบ ต่อย กระทืบ และพานท้ายปืน ฯลฯ ใส่ผู้ชุมนุม ปรากฏผู้ชุมนุมเสียชีวิตทันที 7 ศพ (5 ศพถูกกระสุนปืนที่ศีรษะ)
ผู้ชุมนุมถูกควบคุมตัว 1,370 คน ถูกมัดมือไขว้หลังและคลานไปจุดต่าง ๆ
ใช้รถลำเลียง รวม 24 – 28 คัน ให้นอนคว่ำหน้าทับซ้อน 3 – 4 ชั้น นำผู้ชุมนุมทั้งหมดเคลื่อนย้ายจากสถานีตำรวจ อ.ตากใบ จ.นราธิวาส ไปยังค่ายอิงคยุทธบริหาร จ.ปัตตานี โดยมีระยะทางประมาณ 150 กิโลเมตร (ซึ่งปกติใช้การเดินทางราว ๆ 2 ชั่วโมง)
19:00 น. รถคันแรกเดินทางมาถึงค่ายอิงคยุทธบริหาร จ.ปัตตานี
03:00 น. รถคันสุดท้ายเดินทางมาถึงค่ายอิงคยุทธบริหาร จ.ปัตตานี (รถต่างมาถึงราว เฉลี่ย 5 – 6 ชั่วโมง) พบผู้เสียชีวิต 78 คน ระหว่างเคลื่อนย้าย
6 พฤศจิกายน 2549
อัยการถอนฟ้องผู้ชุมนุม 59 คน ข้อหายั่วยุ ปลุกปั่นให้เกิดความวุ่นวาย ศาลนัดไกล่เกลี่ยและประนีประนอมยอมความโดยกองทัพบกยอมจ่ายสินไหมทดแทน 42.2 ล้านบาท
29 พฤศจิกายน 2552
ศาลจังหวัดสงขลามีคำสั่งไต่สวนการตายว่า ‘สาเหตุการตายเป็นเพราะขาดอากาศหายใจ’
17 สิงหาคม 2555
รัฐจ่ายเยียวยาและค่าเสียหายให้แก่ครอบครัวผู้เสียชีวิตและได้รับบาดเจ็บประมาณ700 ล้านบาท
![](https://thecitizen.plus/wp-content/uploads/2023/04/IMG_9954-Large-768x1024.jpeg)
กระตุ้นความทรงจำจากประสบการณ์ของผู้สูญเสีย
ในเมื่อความทรงจำบาดแผลยังคงอยู่ นิทรรศการ สดับเสียงเงียบ : จดจำตากใบ 2547 จึงทำหน้าที่สดับเสียงที่เงียบหายไปนานสำหรับคนอื่น แต่เสียงเหล่านี้ยังคงดังกังวานอยู่ในหัวของครอบครัวผู้สูญเสียคนรักไปอย่างไม่มีวันกลับมา
นิทรรศการสดับเสียงเงียบ : จดจำตากใบ 2547 เป็นนิทรรศการชุดแรกของโครงการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์และหอจดหมายเหตุจังหวัดชายแดนใต้ เพื่อความเงียบได้เปล่งเสียง เพื่อถ้อยคำได้สื่อสารและวัตถุพยานได้บอกเล่าเรื่องราวเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของการต่อสู้วัฒนธรรมลอยนวลพ้นผิด และเพื่อไม่ให้อาชญากรรมของรัฐเกิดขึ้นซ้ำ
ภายในนิทรรศการจะเป็นการจัดข้าวของเครื่องใช้และวัตถุทางความทรงจำ 17 คน 17 ชิ้น ที่มาจากการทำงานภาคสนามกับครอบครัวผู้เสียชีวิต สูญหาย และบาดเจ็บจากเหตุการณ์ตากใบ รวมทั้งผู้มีส่วนเกี่ยวข้องอื่น ๆ ประสบการณ์และความทรงจำของผู้คนเหล่านี้สะท้อนความเงียบ ความคับข้องใจ ความกลัว และไร้สุ่มเสียงของผู้ได้รับผลกระทบ ตลอดจนความอยุติธรรม ความรุนแรง และความสามารถในการลอยนวลพ้นผิดของรัฐ
ภาพแทนเศษเสี้ยวความทรงจำที่ยังคงอยู่
![](https://thecitizen.plus/wp-content/uploads/2023/04/IMG_9930-Large-1024x768.jpeg)
กระเป๋าสตางค์ของอาดูฮา
อาดูฮามีพี่น้อง 6 คน เขาเป็นคนที่ 5 เรียนจบชั้นมัธยม 6 และจบชั้นที่ 10 โรงเรียนศาสนา เขาเสียชีวิตตอนอายุ 20 ปี ขณะนั้นอาดูฮากำลังเตรียมเอกสารเพื่อเรียนต่อที่ประเทศจอร์แดน
“วันเกิดเหตุ ลูกบอกว่า จะไปละหมาดฮายัตกับเพื่อนที่ตากใบ เย็นแล้ว ลูกยังไม่กลับมา เพื่อนบ้านมาบอกว่ามีเหตุการณ์ที่ตากใบ พวกเราดูโทรทัศน์ช่วงประมาณ 5 โมงเย็น เห็นว่ามีการประท้วงและเห็นเพื่อนของลูกในโทรทัศน์ด้วย แต่พอไปถามครอบครัวนั้น ก็ยังไม่มีใครกลับบ้าน อีกใจหนึ่ง เราคิดว่าเขาอาจหนีไปมาเลเซีย วันที่ 3 หลังเหตุการณ์ พ่อกับที่บ้านไปค่ายอิงคยุทธ พาทั้งเสื่อและผ้าคลุมไปด้วย คิดว่าถ้าเสียชีวิตจะพากลับบ้านเลย พอไปถึงไปดูรูปศพก็จำไม่ได้ ไม่มีลูกในรายชื่อผู้เสียชีวิต และไม่มีในรายชื่อผู้ถูกคุมขัง ก็เลยกลับบ้านกัน ต่อมา ทางอำเภอให้ไปดูรูปผู้เสียชีวิต และบอกว่าจะไปฝังศพที่กุโบร์บ้านตะโละมาเนาะ วันที่ฝังศพ พ่อและพี่ชายก็ไป และเชื่อแน่ว่าลูกถูกฝังที่นั่น เรากลับมาทำพิธีทางศาสนา แม่รับไม่ได้ที่ลูกเสียชีวิต เขาเป็นเด็กดี ช่วยเหลือพ่อแม่ตลอด เรียนเก่ง วันแรก ๆ ที่รู้ว่าลูกเสียชีวิต แม่ออกบวชไม่ได้เลย กินข้าวไม่ลง ทุกวันนี้ยังคิดถึงลูกตลอดเวลา พูดถึงลูกคนนี้จะร้องไห้ทุกครั้ง”
แม่ของอาดูฮา
![](https://thecitizen.plus/wp-content/uploads/2023/04/IMG_9933-Large-1024x768.jpeg)
ประตูบานนั้น
อับดุลการิมเป็นลูกชายคนเดียวของครอบครัว มีพี่สาว 1 คนและน้องสาว 4 คน เขาเสียชีวิตตอนอายุ 28 ปี หลังจากแต่งงานได้ 1 สัปดาห์
วันนั้นไม่รู้ลูกไปไหน เขาไม่กลับบ้าน ได้ข่าวว่ามียิงกันที่ตากใบ ผ่านไปประมาณ 3 วัน มีคนมาบอกว่าลูกเสียชีวิตอยู่ที่ค่ายอิงคยุทธ แม่เหมารถคนในหมู่บ้านไปรับศพ ตอนนั้นหน้าลูกเราก็จำไม่ได้แล้ว จำได้แต่กางเกงที่เขาใส่ วันนั้นบาบอแมทำพิธีอาบน้ำศพ เพื่อจะเอาศพไปฝังที่ตะโละมาเนาะ บาบอบอกให้แม่ไปรับศพที่นั่น ตอนนั้นแม่ร้องไห้เยอะมาก วันนั้นมาพร้อมกับขบวนรถที่มาส่งศพจากค่ายอิงคยุทธ ไปถึงตะโละมาเนาะก็เย็นมากแล้ว แม่เปิดบวชที่ตาโละมาเนาะได้แต่ดื่มน้ำ เพราะกินอะไรไม่ลง กว่าจะนำศพกลับไปฝังกูโบร์ที่บ้านก็เที่ยงคืนแล้ว แม่เจ็บปวดมาก วันก่อนยังเห็นลูกสภาพดี แต่ลูกกลับมาในสภาพที่จำไม่ได้ ช่วงนั้นครอบครัวกลัวทหารมาก มีช่วงหนึ่งที่แม่ไปอยู่กับลูกสาวที่ต่างอำเภอ ทหารมาถึงบ้านไม่มีคนอยู่ เลยงัดประตูบ้านจนเสียหาย เข้าไปรื้อค้นในบ้าน งัดประตูห้องนอน เสียหายมาก เป็นอะไรที่เจ็บปวดมากตอนนั้น ที่แม่จำได้ อับดุลการิมเป็นคนช่วยพ่อแม่ทำงาน ความรู้สึกแม่ไม่เคยลืมลูกเลย ยังคิดถึงลูกเสมอ
แม่ของอับดุลการิม
![](https://thecitizen.plus/wp-content/uploads/2023/04/IMG_9931-Large-1024x768.jpeg)
การเยียวยาที่ทดแทนไม่ได้
อิหซานโตมากับยาย ยายรักอิหซานมาก อิหซานหน้าตาดีตั้งแต่เด็ก พอเรียนจบชั้นป.6 ก็เรียนด้านศาสนาที่โรงเรียนปอเนาะ เขาได้เจอพ่อครั้งแรกตอนอายุ 14 ปี หลังจากนั้นก็ติดต่อพ่อตลอด ส่วนแม่ นาน ๆ จะเจอกันสักครั้ง ตอนอิหซานอายุ 25 ปี เขาไปทำงานรับจ้างที่อำเภออื่น ๆ อิหซานเป็นเด็กดี ยายทำนาขายข้าวเปลือก เขาช่วยยายทำนา เวลาได้เงินจากการทำงานก็ให้ยายด้วย คนในหมู่บ้านก็รักเขาเพราะชอบช่วยเหลือเวลามีงานในหมู่บ้านหรือที่มัสยิด ยายยังจำได้ตอนเขายังเล็ก ตอนที่ยายจะซักเสื้อให้ อิหซานบอกว่า ยายไม่ต้องซัก เดี๋ยวอิหซานจะซักเสื้อผ้าเอง อิหซานทำเองได้แล้ว ยายเคยคิดว่าจะพึ่งพาหลานคนนี้ตอนแก่ ถ้าหลานยังอยู่คิดว่าพึ่งพาได้ เมื่ออิหซานแต่งงานอาจมีหลานให้ชื่นใจ ยายคิดว่ายายคงรักลูกของอิหซานมาก การเยียวยาเทียบไม่ได้กับชีวิตของหลาน แม้ให้เงินมาเป็นกระสอบมันเทียบไม่ได้กับชีวิต
ยายของอิหซาน
![](https://thecitizen.plus/wp-content/uploads/2023/04/IMG_9938-Large-1024x768.jpeg)
ข้าวของต่างหน้าของมูฮำหมัด
มูฮำหมัดเป็นลูกชายคนโต เขาเรียนสายศาสนาที่โรงเรียนเอกชนสอนศาสนาอิสลาม และเรียนสายสามัญที่ กศน. ตากใบควบคู่ไปด้วย ตอนที่เสียชีวิต มูฮำหมัดอายุ 19 ปี
เขาเป็นเด็กดีเรียบร้อยแม่ไม่รู้ว่าลูกชายไปตากใบตอนไหน ประมาณ 2 ทุ่ม ลูกชายก็ยังไม่กลับบ้าน พวกหนุ่ม ๆ ในหมู่บ้านก็ไม่มีใครอยู่ วันรุ่งขึ้นพ่อของมูฮำหมัดไปสอบถามถึงลูกที่โรงพักตากใบ เจ้าหน้าที่บอกว่า ผู้ชุมนุมถูกนำไปค่ายอิงคยุทธ พ่อก็ไปที่ค่ายทันที พอไปถึงไปดูรายชื่อผู้เสียชีวิต มีชื่อมูฮำหมัดลูกชายอยู่ด้วย ไปดูศพก็จำได้ว่าเป็นลูกชาย ลูกใส่กางเกงยีนส์มีผ้าเช็ดหน้าสีแดงที่กระเป๋ากางเกง พาศพกลับบ้านมาทำพิธีทางศาสนา ครอบครัวเสียใจมาก ตอนนั้นเป็นเดือนบวช แม่เปิดบวชด้วยน้ำและอินทผาลัมแค่ลูกเดียว ไม่รู้สึกอยากกินอาหารเป็นเดือน จากตอนนั้นจนถึงทุกวันนี้ แม่ไม่อยากไปทั้งโรงพักและที่ว่าการอำเภอตากใบ เพราะยังเห็นภาพและเรื่องที่จำจากสถานที่ตรงนั้น
แม่ของมูฮำหมัด
เบื้องหลังการถ่ายทอดความทรงจำจากเหตุการณ์ตากใบ
![](https://thecitizen.plus/wp-content/uploads/2023/04/Screen-Shot-2566-04-10-at-15.27.46-Large-1024x572.jpeg)
ภัทรภร ภู่ทอง และ แพร ศิริศักดิ์ดำเกิง คณะจัดตั้งโครงการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์และหอจดหมายเหตุจังหวัดชายแดนใต้ มีวัตถุประสงค์อยากให้สังคมไทยตระหนักว่าสังคมไทยเป็นสังคมที่มีความรุนแรง และความรุนแรงก็ไม่ควรยอมรับได้ในสังคม
เป้าประสงค์ของการจัดงานนี้เพื่อต้องการให้คนนอกพื้นที่เห็นว่าความรุนแรงที่เกิดขึ้นในชายแดนใต้ไม่ควรเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นอีก หลายคนมักจะบอกว่าลืมไปเถอะความทรงจำที่เจ็บปวด แต่จริง ๆ มันลืมได้หรือเปล่า มันยังคงอยู่กับเขา อย่างตากใบ ตอนที่เข้าไปสัมภาษณ์ผู้ได้รับผลกระทบ เขาเล่าว่าเหตุการณ์เหมือนเพิ่งผ่านไปเมื่อวานนี้เอง ทำไมเราต้องลืมความรุนแรงที่เกิดขึ้น เราควรจะจดจำว่าไม่ควรเกิดขึ้นอีกในสังคมไทย เพราะความรุนแรงเป็นสิ่งที่ยอมรับไม่ได้
แพร ศิริศักดิ์ดำเกิง
สังคมไทยเป็นสังคมที่มีความรุนแรง ดูในช่วง 50 ปีที่ผ่านมาเกิดเหตุการณ์อะไรบ้าง ตั้งแต่ 14ตุลา 2516 ถัดมาเป็น 6 ตุลา 2519 ซึ่งระหว่างนั้นก็มีความรุนแรงเกิดขึ้นอยู่ตลอด ต่อมาคือพฤษภาทมิฬ และอีกมากมาย นี่คือแค่ 50 ปีนะ ซึ่งการทำงานสื่อสารเชิงข้อมูลและการทำหอจดหมายเหตุ นิทรรศการ กิจกรรมที่เป็นรูปแบบของพิพิธภัณฑ์ แม้ว่าจะไม่ได้เป็นอาคารสถานที่ แต่สิ่งเหล่านี้ก็เป็นการสื่อสารให้สังคมรับรู้ว่าสังคมเรามีความผิดปกติ และมีวัฒนธรรมการลอยนวลพ้นผิดที่แข็งแกร่งมาก
ภัทรภร ภู่ทอง
ความทรงจำของทั้งคู่กับเหตุการณ์ตากใบ
ถ้าเราไม่ได้ทำโครงการวิจัยในพื้นที่จังหวัดชายแดนใต้เราคิดว่าเราคงจะอยู่ห่างจากเหตุการณ์และอยู่ห่างจากการรับรู้ของเรา
ภัทรภร ภู่ทอง
ตากใบเป็นเรื่องที่น่าตกใจมาก ๆ ที่เกิดขึ้นในสังคมไทย ในปี 2547 ที่เกิดความรุนแรงครั้งใหม่ในจังหวัดชายแดนใต้ ในฐานที่เป็นคนยะลา ตั้งแต่เหตุการณ์ปล้นปืน มาจนถึงเหตุการณ์ตากใบก็คิดว่ามันเกิดขึ้นได้อย่างไร และตกใจอย่างมากว่าทำให้จึงการผิดพลาดที่ทำให้คนเสียชีวิตจำนวนมากขนาดนั้น ความสะเทือนใจของเหตุการณ์ตากใบคือเป็นการกระทำที่ไม่ควรเกิดขึ้นที่ทำให้คนต้องเสียชีวิต บาดเจ็บ และถูกดำเนินคดีเป็นจำนวนมากในช่วงเวลานั้น
แพร ศิริศักดิ์ดำเกิง
นอกจากจะมีนิทรรศการความทรงจำผ่านวัตถุ 17 คน 17 ชิ้นแล้ว ยังมีวงเสวนาผู้หญิงที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ตากใบมาสนทนาแลกเปลี่ยนกับผู้หญิงที่ได้รับผลกระทบจากความรุนแรงทางการเมืองเหตุการณ์อื่นเพื่อร่วมแลกเปลี่ยน และเพื่อรับฟังประสบการณ์ ความทรงจำ และความต้องการ ชวนเสวนาโดยนวลน้อย ธรรมเสถียร ซึ่งวงเสนานี้เป็นวงปิด
ประสบการณ์ส่วนตัวจากผู้สูญเสีย
![](https://thecitizen.plus/wp-content/uploads/2023/04/Screen-Shot-2566-04-10-at-15.55.02-Large-1024x572.jpeg)
นวลน้อย ธรรมเสถียร เล่าว่าวงเสวนาดังกล่าวมีผู้หญิงที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ตากใบ 3 คน เล่าถึงประสบการณ์ส่วนตัว คนนึงเป็นน้องสาวของผู้เสียชีวิต ตอนที่เกิดเหตุการณ์ตากใบเขาเรียนอยู่ป.6 คนถัดมาคือคนที่สามีเสียชีวิต ซึ่งตัวเองท้องอยู่ คนสุดท้ายสามีเสียชีวิตเช่นกัน ซึ่งมีลูกยังเล็กอยู่ ทั้ง 3 เล่าถึงคนรักของตัวเองไปร่วมกับเหตุการณ์ตากใบ และหลังจากนั้นก็ได้ข่าวจากคนที่รู้จักกันว่าพวกเขาเสียชีวิตแล้ว บางคนก็ไม่ได้ไปรับศพด้วยตัวเอง ให้ญาติไปแทน เนื่องด้วยความไม่พร้อมทางด้านจิตใจและทางร่ายกายที่ทำให้ไปไม่ได้
1 ใน 3 คนนี้เล่าว่า ที่จริงแล้วไม่เคยพบศพสามีเลย ถึงแม้ว่าจะติดตามไปจนถึงเจ้าหน้าที่ ซึ่งเจ้าหน้าที่ออกใบมรณบัตรให้ แต่ตามหาศพไม่เจอ ซึ่งในแง่ของทางกฎหมายถือว่าเป็นบุคคลสูญหาย แต่เจ้าหน้าที่ได้ใส่ในใบมรณบัตรว่าเสียชีวิตเพราะขาดอากาศหายใจ
![](https://thecitizen.plus/wp-content/uploads/2023/04/IMG_9948-Large-1024x768.jpeg)
นวลน้อย ธรรมเสถียร กล่าวว่า นิทรรศการนี้คิดว่าเป็นครั้งแรกที่มีการนำเสนอเรื่องราวเกี่ยวกับตากใบ โดยเฉพาะในกรุงเทพฯ ดังนั้นก็เป็นเรื่องที่ในแง่หนึ่งก็น่าดีใจเพราะในที่สุดแล้วก็มีการเปิดพื้นที่ให้พูดคุยกับผู้ที่ได้รับผลกระทบจากกรณีตากใบ ในพื้นที่อย่างกรุงเทพฯได้ แม้ในพื้นที่ภาคใต้อาจจะยังไม่สามารถทำได้
ความทรงจำบาดแผลของผู้สูญเสียถูกถ่ายทอดผ่านการสื่อสารเรื่องราวของนิทรรศการสดับเสียงเงียบ : จดจำตากใบ 2547 ที่หยิบวัตถุทางความทรงจำกลับมาทำงานอีกครั้ง รวมถึงวงเสวนาต่าง ๆ และชุดข้อมูลที่ทางโครงการได้จัดทำขึ้น ทั้งนี้เป็นความต้องการส่งเสียงให้สังคมไทยรู้ว่ามีเหตุการณ์นี้เคยเกิดขึ้นในสังคมไทยและมันไม่เคยหายไปจากความทรงจำของใครหลาย ๆ คน ซึ่งเป็นความรุนแรงเชิงโครงสร้างที่กระทำต่อคนและเพื่อไม่ต้องการให้มีความรุนแรงเหตุการณ์ดังกล่าวในพื้นที่จังหวัดชายแดนใต้และพื้นที่อื่น ๆ อีก
รับชมรายการคุณเล่าเราขยาย ตอน นิทรรศการ สดับเสียงเงียบ : จดจำตากใบ 2547